Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da tedavi yerine geçmez. Aspirasyon şüphesi ve solunum şikayetleri için kesin tanı ve tedavi amacıyla bir göğüs hastalıkları uzmanına ya da acil servise başvurmanız önemlidir. Boğulma gibi acil bir durumda 112’yi arayın.
Aspirasyon, yiyecek, sıvı, tükürük ya da yabancı bir cismin yemek borusu yerine soluk borusuna ve akciğerlere kaçması durumudur. Bu durum ani tıkanmaya ya da zaman içinde aspirasyon pnömonisine (zatürre) yol açabilir. Özellikle yutma güçlüğü olan kişilerde ve bazı risk gruplarında daha sık görülür. Bu yazıda aspirasyonun ne olduğu, risk grupları, belirtileri, tıkanma anında ilk yardım, tanı, tedavi ve korunma yolları ele alınmaktadır.
İçindekiler
- Aspirasyon Nedir?
- Aspirasyon Pnömonisi ve Kimyasal Pnömonit Farkı
- Risk Grupları Kimlerdir?
- Belirtiler ve Sessiz Aspirasyon
- Tıkanma Anında İlk Yardım
- Tanı ve Tedavi
- Korunma Yolları
- Sık Sorulan Sorular
Aspirasyon Nedir?
Normalde yutma sırasında soluk borusunun girişi (epiglot) kapanarak yiyecek ve sıvıların akciğere kaçması önlenir. Bu koruyucu mekanizmanın yetersiz kaldığı durumlarda, madde yemek borusu yerine soluk borusuna geçer ve aspirasyon gelişir. Kaçan madde katı bir lokma, sıvı, tükürük ya da mideden geri gelen içerik olabilir.
Aspirasyon iki farklı sonuç doğurabilir. Katı bir cisim soluk borusunu tıkayarak ani boğulmaya yol açabilir. Daha küçük miktarlardaki madde ise akciğere ulaşarak zamanla iltihaplanmaya ve aspirasyon pnömonisine neden olabilir.
Aspirasyon Pnömonisi ve Kimyasal Pnömonit Farkı
Aspirasyona bağlı akciğer tablosu iki biçimde değerlendirilir:
- Aspirasyon pnömonisi: Ağız ve boğazdaki bakterilerin yiyecek ya da tükürükle birlikte akciğere kaçması sonucu gelişen bir enfeksiyondur. Tedavisinde çoğunlukla antibiyotik gündeme gelir.
- Kimyasal pnömonit: Mide asidi gibi tahriş edici bir içeriğin akciğere kaçması sonucu oluşan kimyasal iltihaptır. Bu tabloda öncelikle enfeksiyon değil, dokunun tahrişi söz konusudur.
İki durumun ayrımı ve tedavi yaklaşımı hekim değerlendirmesiyle belirlenir. Aspirasyonun yol açabileceği zatürre hakkında ayrıntılı bilgi için zatürre (pnömoni) nedir yazımızı inceleyebilirsiniz.
Risk Grupları Kimlerdir?
Aspirasyon herkeste görülebilse de, yutmayı veya bilinç düzeyini etkileyen durumlar riski belirgin biçimde artırır. Başlıca risk faktörleri şunlardır:
| Grup | Riski Artıran Durumlar |
|---|---|
| Sinir sistemi hastalıkları | İnme (felç), beyin veya omurilik yaralanması, Parkinson hastalığı, kas hastalıkları |
| Yutma güçlüğü (disfaji) | Yemek borusunda darlık veya kitle, boğaz kanseri sonrası cerrahi ya da ışın tedavisi |
| Ağız ve tükürük sorunları | İleri diş sorunları, ağız yaraları, ağız kuruluğu (tükürük azlığı) |
| Bilinç değişiklikleri | Bilinç bulanıklığı, bazı ilaçların etkisi, anestezi ve sedasyon sonrası dönem |
| Yaş | İleri yaş, küçük nesneleri ağza alma eğilimi nedeniyle küçük çocuklar |
Belirtiler ve Sessiz Aspirasyon
Aspirasyon belirtileri, kaçan maddenin türüne ve miktarına göre değişir. Yemek sırasında veya hemen sonrasında ortaya çıkabilecek belirtiler şunlardır:
- Yeme sırasında veya sonrasında öksürük, hırıltı ya da tıkanma hissi
- Lokmanın boğazda takılması veya ağza geri gelmesi
- Yutarken ağrı veya yutmayı başlatmakta zorlanma
- Yemekten sonra sesin ıslak, gırtlaktan gelir gibi çıkması
- Yeme sırasında nefes darlığı veya çabuk yorulma
- Yemekten yaklaşık 30 ile 60 dakika sonra ateş
- Tekrarlayan zatürre atakları
Bazı kişilerde aspirasyon hiçbir belirti vermeden gelişir. Buna sessiz aspirasyon denir ve genellikle ancak yutma değerlendirmesiyle fark edilir. Sessiz aspirasyon, özellikle inme ve ileri yaştaki kişilerde tekrarlayan akciğer enfeksiyonlarının gizli nedeni olabilir. Uzun süren öksürükle ilgili geçmeyen öksürük neden olur yazımız, belirtilerin değerlendirilmesine yardımcı olabilir.
Tıkanma Anında İlk Yardım
Katı bir cismin soluk borusunu tıkaması hayati bir acildir. Kişi öksüremiyor, konuşamıyor veya nefes alamıyorsa aşağıdaki adımlar uygulanır. Yanınızda biri varsa ondan hemen 112’yi aramasını isteyin.
- Öksürüğü kontrol edin. Kişi güçlü bir şekilde öksürebiliyorsa, öksürmeye devam etmesine izin verin. Öksürük cismi çıkarabilir.
- Beş sırt vuruşu yapın. Kişinin biraz yan ve arkasında durun, bir kolunuzla göğsünü destekleyip öne eğin. Elinizin topuğuyla kürek kemiklerinin arasına beş kez sert vurun.
- Beş karın itişi (Heimlich) yapın. Kişinin arkasına geçip kollarınızı beline dolayın. Yumruğunuzu göbek deliğinin hemen üstüne koyun, diğer elinizle kavrayın ve hızlı, yukarı doğru bir hareketle içeri bastırın.
- Beşer beşer tekrarlayın. Cisim çıkana kadar beş sırt vuruşu ve beş karın itişini dönüşümlü olarak sürdürün.
Gebelerde veya kollarınızın beline ulaşamadığı kişilerde karın itişi yerine göğüs itişi uygulanır. Kişi bilincini kaybederse yere yatırın, 112’yi arayın ve temel yaşam desteğine (kalp masajı) başlayın. Bu uygulamaların doğru teknikle öğrenilmesi için bir ilk yardım eğitimi almak değerlidir.
Tanı ve Tedavi
Aspirasyonun tanısı, belirtilere ve kişinin durumuna göre şekillenir. Yutma güçlüğünden şüphelenildiğinde, bir uzman tarafından yutma değerlendirmesi yapılabilir. Bu değerlendirmede modifiye baryumlu yutma incelemesi (MBS) veya endoskopik yutma değerlendirmesi (FEES) gibi testler kullanılabilir. Akciğerdeki değişiklikleri ve olası yabancı cismi belirlemek için akciğer grafisi ve ileri görüntüleme yapılabilir. Bronkoskopi, hem tanıda hem de solunum yolunda kalan yabancı cismin çıkarılmasında kullanılabilir.
Tedavi, aspirasyonun türüne ve sonuçlarına göre planlanır. Aspirasyon pnömonisi geliştiğinde hekim değerlendirmesine göre antibiyotik tedavisi gündeme gelebilir. Kişinin durumuna göre oksijen desteği ve diğer destek tedavileri uygulanabilir. Hangi tedavinin gerektiği her zaman hekim tarafından belirlenir.
Korunma Yolları
Özellikle risk grubundaki kişilerde aspirasyondan korunmak için alınabilecek önlemler şunlardır:
- Yemeği dik oturarak yemek ve yemekten sonra bir süre dik pozisyonda kalmak
- Küçük lokmalar halinde ve yavaş yemek, yutarken konuşmaktan kaçınmak
- Yutma güçlüğü olan kişilerde beslenmeyi hekim veya uzman önerisine göre düzenlemek, gerektiğinde sıvıları kıvamlaştırmak
- Ağız ve diş hijyenine özen göstermek, çünkü ağızdaki bakteriler aspirasyon pnömonisi riskini artırır
- Risk taşıyan kişilerde yutma fonksiyonunu uzman değerlendirmesiyle takip etmek
Sık Sorulan Sorular
Yabancı cisim kendiliğinden çıkar mı?
Küçük bir yabancı cisim bazen öksürükle çıkabilir, ancak bu her zaman gerçekleşmez. Cisim solunum yolunda kaldığında tıkanmaya ve iltihaba yol açabilir. Bu nedenle şüphe durumunda kendiliğinden çıkmasını beklemek yerine hekime başvurulmalıdır.
Aspirasyon pnömonisi ciddi midir?
Aspirasyon pnömonisi, özellikle ileri yaş ve yutma güçlüğü gibi risk gruplarında ciddi seyredebilen bir durumdur. Erken tanı ve uygun tedavi sürecin yönetiminde önemlidir. Yemekten sonra ateş, tekrarlayan zatürre ve ıslak ses gibi belirtiler ihmal edilmemelidir.
Sessiz aspirasyon nedir?
Sessiz aspirasyon, öksürük veya tıkanma gibi belirtiler olmadan maddenin akciğere kaçmasıdır. Belirti vermediği için fark edilmesi güçtür ve genellikle yutma değerlendirmesiyle saptanır. Tekrarlayan akciğer enfeksiyonlarının gizli nedeni olabilir.
Yaşlılarda aspirasyon nasıl önlenir?
Yaşlılarda aspirasyon, dik oturarak ve yavaş beslenme, uygun lokma büyüklüğü, ağız hijyeni ve gerektiğinde sıvıların kıvamlaştırılması gibi önlemlerle azaltılabilir. Yutma güçlüğü olan kişilerde beslenmenin hekim ya da uzman önerisine göre düzenlenmesi önemlidir.
Bu içerik yalnızca bilgilendirme amaçlıdır ve tanı ya da tedavi yerine geçmez. Belirtileriniz için kesin tanı ve tedavi amacıyla Göğüs Hastalıkları Uzmanı Dr. Tuğçe Hürkal‘a başvurabilirsiniz.
